YAŞADIĞIMIZ EVLER

Başar Yılmaz “Yaşadığımız Evler” romanında kuşaklararası travmalar, bastırılmış hafıza, mekânın psikolojik etkisi ve yüzleşme üzerine çok katmanlı bir anlatı kuruyor. Güçlü bir siyasal arka planda evi; travmanın, belleğin ve hesaplaşmanın merkezine yerleştirirken mekanları psikososyosyal etkilerle değişen, yozlaşan, eskiyen yönleriyle ele alıyor. Bunu yaparken hem eşyaları hem de müzik, kitap, ateş ve ceylan gibi simgesel öğeleri karakterlerin iç dünyalarını açığa çıkaran anlatım araçları olarak kullanıyor.

Romanın kapağı okuru otantik ve masalsı atmosferiyle iç içe geçmiş hayatların izini sürmeye davet ediyor. İlk sayfalarda kendimizi, gazeteci Cihan’ın yıllar sonra bir cenaze nedeniyle döndüğü,  çocukluğunu bıraktığı kasabada buluyoruz. Giriş bölümünden itibaren ipleri birinin elinde olan, sessiz ve koşullanmış gibi hareket eden bir kalabalık karşısında, “bir şeylerin yolunda gitmediği” hissine kapılıyoruz. Geçmiş katman katman açıldıkça; ağır politik travmaların yükü altında ezilen, dışlanan, yalnızlaşan ve sosyal destek sistemleri zayıflamış insanların oluşturduğu, yabancısı olmadığımız bir toplumsal manzara beliriyor. Bu manzarada kasaba, kuralları eril bir dille yazılmış, içine kapanmış, yabancıları reddeden ve onların sesinden korkan bir model olarak karşımıza çıkıyor.

Evlerin Yükü Olarak Travmatik Yaşantılar

Kasabanın tekinsiz atmosferi ve zaman atlamaları yoluyla gittiğimiz evler, anlatının taşıyıcı unsurlarından biri hâline geliyor. Başar Yılmaz, evi güven ve aidiyet duygusunu temsil eden  romantik bir sığınak olarak değil; politik travmaların birey ve toplum üzerinde bıraktığı izleri taşıyan canlı bir organizma olarak kurguluyor.

Roman boyunca anneannenin tekinsiz evi, Yılmaz’ın sıcak evi, Bilge’ nin mutlu evi ve yıllar sonra yeniden dönülen diğer evler, roman kahramanımızın  bastırılmış anılarını yüzeye çıkaran, geçmişle hesaplaşmasını zorunlu kılan hafıza mekânlarına dönüşüyor. Cihan’ın yıllar sonra Yılmaz’ın evini gördüğünde hissettikleri bizi şu gerçekle yüzleştiriyor: Evleri değiştiren yalnızca zaman değildir; örseleyici yaşantılar da beyaz sabun kokan odaları camları çatlamış mekanlara, bakımlı bahçeleri ot basmış sessizliğe dönüştürür. Bu duygu yoğunluğu ve güçlü atmosfer içinde roman, satır aralarında okuru kendi evinin kokusunu fark etmeye ve hafızasını düşünmeye de davet ediyor.

Bu noktada anneanne Müyesser’ in evi özellikle öne çıkan bir mekan… Duvarları, odaları ve eşyalarıyla geçmişi sürekli bugüne taşıyarak kahramanımız için  tamamlanmamış hesaplaşmaları görünür kılıyor. Hatırlatıyor, kıstırıyor, kaçmaya izin vermiyor, yüzleşmeye çağırıyor. Yeni yıkanmış çarşaflar, tozu alınmış oda, Cihan’ ın on yıl önce olduğu gibi bıraktığı kitaplar  dile geliyor, Müyesser’ in on yıllık sessizliğini bozuyor. 

Bunun yanında romanda ev yalnızca yüzleşmenin değil, aynı zamanda kaçışın da mekânı. Karakterler tek çatı altında yaşasalar bile kendi sınırlarını çiziyorlar.  Odalar yalnızca fiziksel alanlar değil, ruhsal mesafelerin de temsili haline geliyor. Babanın balkonu, annenin mutfağı, Cihan’ın dedesinin odasına sığınışı ve anneannesiyle yıllarca birbirlerinin odalarına girmemeleri bu ayrışmanın en çarpıcı örneklerinden.

Bazen de paylaşılan mekanlarda fiziksel sınırlar dahi anlamını yitiriyor. Ailenin son yolculuğunda Cihan’ın hissettiği duygusal uzaklık, aynı arabanın içinde bile insanların birbirine ne kadar yabancılaşabileceğini gösteriyor. Yaşadığımız Evler, bir yönüyle de daracık bir mekanda bile birbirine yaklaşamayan insanların hikayesi…

Duvarları Aşan Travmalar

Romanı yalnızca kuşaklararası travma aktarımı ya da ev çizgisinde  ele almak, anlatının siyasal arka planını göz ardı etmek olur. Oysa ki romanın temel katmanlarından biri de siyasal gelişmelerin, bireyin ruh dünyasında ve aile yaşamında yarattığı kırılmaları görünür kılmasıdır. Yazar, siyasal olayların yalnızca kamusal alanda değil, evlerin içinde ve aile ilişkilerinde de derin izler bıraktığı gerçeğini başarıyla işliyor.

Bu anlamda, 1980 darbesi sonrasında öğretmenlikten atılan babanın yaşadığı kimlik kaybı, yalnızca bireysel bir yıkım değildir. Roman, travmanın sadece bireysel bir deneyim olmadığını gösteriyor. Travma bireyden eve taşıyor; evden sokağa, sokaktan topluma yayılıyor. Böylece siyasal kırılmalar yalnızca tarihin konusu olmaktan çıkıyor, gündelik hayatın ve aile ilişkilerinin yapıtaşına dönüşüyor.

Yazar, siyasal deneyimi aynı zamanda kitle psikolojisinin bir parçası olarak da ele alıyor. Kasaba halkının suskunluğu, ötekileştirici tavrı ve kolektif hafıza, siyasal atmosferin gündelik yaşama nasıl sirayet ettiğini gösteriyor. Böylece roman, bireysel travmayı toplumsal travmadan bağımsız düşünmenin mümkün olmadığını hissettiriyor. Karanlık bir kişilik olarak karşımıza çıkan Affan’ ın Cihan’ ı hocaya karşı uyarmasında bu derin anlamı yakalıyoruz.

Romanın siyasal zemininde en dikkat çekici noktalardan biri ise bence anlatının omurgasını da oluşturuyor. Biri 1964 Kıbrıs Hava Harekatının, diğeri 1980 darbesinin izlerini taşıyan  Sadi dede ile Erdi babanın birbirini yansıtan hayatları… Farklı dönemlerde yaşanan siyasal kırılmalar, iki karakterde de benzer psikososyal sonuçlar doğuruyor. Yazar travmanın kuşaklar arasındaki yansımasında yükü Cihan’ a verirken,  travmayı büyükbaba ve baba karakterinde siyasal dönemler arasında da tekrar eden bir olgu olarak ele alıyor.

Duyguları Bulaştıran Bir Atmosfer

Başar Yılmaz’ın karakter yaratmadaki başarısı da romanın duygusal etkisini artırıyor. Bazıları yalnızca anılar aracılığıyla karşımıza çıksa da Müyesser Hanım, Ferda, Erdi, Evren ve özellikle Sadi Dede ve hatta Yeliz  okurun evreninde hikâyede kapladıkları yerden çok daha büyük izler bırakıyor. Hatırlanan karakterler hakkında her şeyi öğrenmiyoruz fakat onları duygusal bir yoğunlukla yaşıyoruz. Duyguların bulaşıcılık etkisi satır aralarından taşıp içimize işliyor.

Bu noktada, romanın duygusal atmosferini kuran unsurlardan biri olarak müzik seçimlerine de değinmek gerek… Cihan’ın çocukluğuna eşlik eden İlhan İrem’in Yazık Oldu Yarınlara şarkısı ile kaza günü Erdi’nin arabada dinlediği Zülfü Livaneli’nin Yaşamak parçası, yalnızca dönemin ruhunu yansıtan ayrıntılar olarak görülemez. Çünkü her iki eser de romanın temel izleği olan kayıp, yarım kalmış hayatlar ve geçmişin bugünü kuşatan etkisini sembolik düzeyde derinleştiriyor. Böylece müzik, Cihan’ ın anneannesini uğurlamak istediği Abdelazer Rondeau’ da olduğu gibi, karakterlerin söyleyemediklerini dile getiren ikinci bir anlatıcıya dönüşüyor.

Cihan’ın temel yarası: Görülmemek

Romanda yazarın öykü yazmadaki başarısı yalnızca “yalın anlatım” olarak karşımıza çıkmıyor, okuruna güvenmesi ve boşluklu anlatım, karakterleri gerçek hayatta tanıştığımız insanlara dönüştürüyor.  Kahramanlarımızın yaşadığı olaylar, durumlar, basit gibi görünen derin bir konu sadece bireysel yaşantılar olarak okunmuyor. Yaşantılar evlerimizde, sosyal hayatın içinde, sokakta tanık olduğumuz hadiselere, roman karakterleri bir yerlerden tanıdığımız insanlara benziyor. Baba Erdi’ nin yaşadığı hayal kırıklığının acısını oğlunu ideal kahramana dönüştürerek çıkarmak istemesi, Müyesser hanımın hayatı “bekleyerek” tüketmesi, Ferda’ nın bir hayalet anneye dönüşmesi, Sadi dedenin bütün yaşadıklarını ateşe atarak kurtulmaya çalışması, Zia’ nın çaresizliği, kasaba halkının organize biçimde ahlaki çürümüşlüğün yükünü paylaşarak azalttığını düşünmesi bize yabancı gelmiyor.

Romanın en güçlü karakterlerinden Cihan’ ı vicdanını kaybetmemiş ama Yeliz’ in sürekli arkasını topladığı, travmasında takılıp kalmış çocuk-yetişkin olarak tanıyoruz. Aileden sakladığı tek hatıra olan fotoğrafın öyküsünde olduğu gibi yok sayılan bir karakter olarak cenazede de yalnız bırakılıyor. Onun ihmal edilmesinin geri planında, otantik bir yaşamdan uzaklaşmış, hayatın anlamını kaybetmiş ebeveynlerle karşılaşıyoruz.  Ferda anne, Evren’in engeli nedeniyle bakım veren kimliğine hapsoluyor. Bireyselliği giderek silinirken psikolojide “rol yutulması” olarak tanımlanan sürece benzer biçimde, bütün varlığı bakım verme çabası içinde kayboluyor. Baba ise meslekten ihraç edilmesinin ardından bütün enerjisini kendi yıkımına ve Cihan’ı kendi idealleri doğrultusunda şekillendirmeye harcıyor. Bu kıskaçta Cihan’ ın çocukluğu, görülmeyen bir çocuğun kimlik mücadelesine dönüşüyor.

Tüm bunların yanında romanın psikolojik derinliği yalnızca kayıp ve yas üzerinden kurulmuyor. Başar Yılmaz, aynı zamanda Cihan karakterinde ihmal edilen çocuğun sessiz öfkesini de görünür kılıyor. Cihan’ın ormanda yasak bölgeye girmesi ya da babasının kullanacağı aracın lastiklerini kesmesi, “çocuk oyunu” olarak ele alınmıyor. Hatta sağlıklı gelişim gösteren bir çocuktan beklenecek işler olarak da görülmüyor. Bunlar, ailesi tarafından duygusal olarak ihmal edilen ve görülmeyen bir çocuğun, sınırları ihlal ederek kendi varlığını kanıtlama girişimleridir. Otoriteye yönelen bu başkaldırı, aslında fark edilme arzusunun dışavurumudur.

Anlaşıldığı gibi Yaşadığımız Evler’ in en çarpıcı özelliği: yazarın karakter yaratmadaki ustalığı. Birlikte geçmişinin izini sürdüğümüz Cihan’ ın dünyasında Sadi dede karakteri adeta unutulmaz bir kahramana dönüşüyor. Cihan’ ın ihmal edildiği bir sosyal sistemde belki de umut olarak sarıldığı kişidir, dede. Onu idealize ediyor ve hayatının bir döneminde takıntı gibi yaşıyor. Belki de kendini sevecek, olduğu gibi kabul edecek, ulaşılmaz bir figür olarak okur hafızasında da unutulmazlara karışıyor.

Son olarak: Yaşadığımız Evler, sosyopolitik ve psikolojik değinileri ve güçlü karakterleri, yalın anlatımı, duyguları bulaştıran evreniyle güçlü bir roman. Romanı bitirdiğimde aklımı meşgul  eden şey olay örgüsü değil, şu soru oldu: İnsan yaşadığı evden ayrıldığında gerçekten ondan kurtulabilir mi? Yoksa ev, hafızasıyla birlikte insanın içinde yaşamayı sürdürür mü?

Yasemin Şengör

03 Ağustos 2026